Ergonomi Nedir? Ergonomi Örnekleri

Günümüz dünyasında insanların anlamlarını bilmedikleri fakat günlük yaşantılarında sıklıkla kullandığı veya kullanması gereken kavramlar vardır. Ergonomi de bu kavramlardan biridir. Bu yazımızda ergonomi nedir, ergonomi nerelerde kullanılır? Sorularına cevap verip sizlerle ergonomi örnekleri paylaşacağız. Ergonominin her sektörde ve her alanda kullanıldığını ve bir endüstri mühendisliği terimi olduğunu belirtmek isteriz. Ergonomiyi kullanmak bir işi hem en az işgücü ile hem de en az zararla tamamlayarak verimliliğin artmasını sağlamaktadır.

Ergonomi Nedir?

İlk olarak ergonominin kelime anlamına bakacak olursak Yunanca’da yer alan ‘ergon ve nomos’ kelimelerinden türetilmiş olduğunu görürüz. Bu kelimelerden ‘ergon’ kelimesi iş, yapabilmek anlamlarına gelirken ‘nomos’ kelimesi doğanın getirdiği kanunlar (yasa/bilim) olarak adlandırılır.

Ergonominin kelime anlamı iş bilimidir. Bunu açıklayacak olursak üç temel bileşenin (insan, makine, çevre) birbirleriyle uyum içinde ve verimli bir biçimde çalışmasını inceleyen bilim dalına iş bilimi (ergonomi) denir. Ergonomi birçok bilim dalını içinde barındıran disiplinler arası bir yönelimle çalışır ve insanlar için en uygun çalışma ve yaşam koşullarını oluşturmak üzerine çalışır.

Ergonominin Tarihçesi

Şu an sıklıkla kullanılmaya başlanan ergonominin tarihi çok eski yıllara dayanmaktadır. Bu olayları birkaç madde ile sıralayabiliriz.

Dünyada;

• 1800’lü yılların sonunda Amerikalı mühendis F. W. Taylor, iş düzeni anlayışını geliştirebilmek ve çalışanlardan daha fazla verim alınabilmesi için çeşitli teoriler ortaya çıkarmıştır.
• 1910’larda mühendis ve psikolog olan Frank Gilbreth ve Lillian Gilbreth geliştirdikleri İş ve Zaman Etüdü adlı çalışmaları ortaya koymuşlardır.
• 1913’de Alman psikolog Hugo Munsterberg “Endüstriyel Etkinliklerde Psikoloji” adlı bir çalışma yapılmıştır.
• İngiltere’de “Yorgunluk Kurulu” ve “Ulusal Endüstri Psikolojisi Enstitüsü” kurulmuştur.
• 1949’da sadece psikolojik yaklaşımın yeterli olmayacağı anlaşılmıştır. Bunun üzerine Ergonomik Araştırmalar Konseyi Oxford Toplantısı yapılmıştır.

Türkiye’de,

• 1969’da İstanbul Teknik Üniversitesi’nde ergonomi ders konuları içinde okutulmaya başlatılmıştır.
• 1971’de Orta Doğu Teknik Üniversitesi Endüstri Mühendisliği bölümünde ders eğitim programına alınmıştır.
• 1987’den itibaren ODTÜ, her iki yılda bir diğer üniversitelerin iş birliği ile Ergonomi Kongreleri düzenlenmeye başlamıştır. Bunun amacı ergonomi bilimini ülke çapında tanıtmak ve benimsetmektir.
• İnsan-makine birlikteliği açısından ergonomi bilim alanı ile yakından ilgilenen Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB), çeşitli sempozyum ve kongrelerde düzenlemektedir.

Ergonominin Amaçları Nelerdir?

Ergonominin en büyük amacının insan, makine ve çevre bileşenlerinin uyum içinde ve optimum verimle çalışabileceği ortamı sağlamak olduğundan bahsetmiştik. Ergonomi bu amacı sağlamak için birçok alt amaca sahiptir. Bunlara maddeler halinde bir bakalım.

• İş sağlığı ve güvenliği şartlarını sağlayarak iş kazalarını ve mesleki riskleri önlemek
• Çalışanların daha az efor harcayarak makinelerden daha yüksek oranda yararlanılmasını sağlamak
• Çalışanların yetenek ve kapasitelerinden daha yüksek oranda faydalanmak
• Üretim verimliliğini yükseltmek
• Çalışanların iş tatminine ve optimum hazza ulaşabilmesine yardımcı olmak
• Yorulmanın ve iş nedeniyle oluşan stresinin azalması motivasyonun artması

Ergonominin Yararları Nelerdir?

Ergonomiyi bilmenin ve kullanmanın firmaya çok büyük yararları vardır. Bunları kullanmamak üretim miktarında azalmaya, zaman kaybının artmasına, işte motivasyonun düşüklüğüne ve kazaların artmasına sebep olabilir. Ayrıca bunlara bağlı olarak üretimde verimlilik azalır.

İş yerinde ya da günlük hayatımızda ergonominin faydaları şu şekildedir:

1. Maliyeti azaltmak
2. Verimliliği artırmak
3. Gereksiz, fazla hareketleri ortadan kaldırarak zamandan tasarruf sağlamak
4. Daha güvenli üretim ortamı oluşturmak
5. Çalışanlar arası iletişim bağlarını kuvvetlendirerek etkileşimi artırmak
6. İş kazalarını önlemek
7. Kaza ve incinme oranlarında azalmalar olmasını sağlamak
8. Kullanımı daha kolay ürün, hizmet ve sistemlere ulaşmak
9. Sağlık kalitesini artırmak
10. Ürünlerin ve hizmetlerin rekabet gücünü artırmak
11. Çalışırken meydana gelen yorgunluk ve stresi en aza indirmek

Ergonomi Çeşitleri

Ergonominin insan ve makine etkileşimiyle oluşan disiplinler arası bir bilim dalı olduğundan bahsetmiştik. Bu bilim dalının ayırt edici özelliklerini temsil eden farklı çeşitleri vardır.

• Fiziksel ergonomi
• Kavramsal ergonomi
• Organizasyonel Ergonomi

Fiziksel Ergonomi

Fiziksel ergonomi fiziksel eylemlerle ilgili olduğu için insan vücudunun fizyolojik ve anatomik özellikleriyle ilgilenir. Çalışma duruşları, kullanılan malzemelerin yönetimi, tekrarlanan işlerin sıklığı, iş yerinin yerleşimi, çalışan güvenliği ve sağlığı fiziksel ergonominin ilgilendiği konulardan bazılarıdır.

Kavramsal (Bilişsel) Ergonomi

Kavramsal ergonomi insanlar ile sistemde bulunan diğer bileşenler arasındaki etkileşimleri inceler. Algı, bellek, zihin gibi bilişsel işlemlerle ilgilenir. Zihinsel çalışma yükü, karar verme kriterleri, insan ve bilgisayar etkileşimleri, stresler, güvenilirlik konularını kapsamaktadır.

Organizasyonel (Örgütsel) Ergonomi

Organizasyonel ergonomi işletmenin içerisinde uyumlu çalışabilmeleri için politikalar ve süreçlerle ilgilenir. Firmadaki iletişimler, ekip ile birlikte çalışma, çalışılacak süreler, saatler, kalite yönetmelikleri örgütsel ergonominin ilgi alanlarındandır.

Ergonomik Risk Faktörleri Nelerdir?

Ergonomi nedir dediğimizde bilmemiz gereken en önemli konulardan biri risk faktörleridir. Ergonomik risk faktörleri, kas ve iskelet sistemleri rahatsızlıklarıyla ilgisi olan işten kaynaklı bileşenlerdir. Bunlar dolaylı ya da doğrudan rahatsızlıkların oluşumunu etkilemektedir. Ergonomik risk faktörleri 3 ana başlıkta incelenir. Bu başlıklar; fiziksel, çevresel ve psikolojik faktörlerdir. Birazdan daha ayrıntılı bakacağımız bu faktörler işverenler için de çok önemlidir. İşverenler bu risklerden kaçınmak ve ergonomiyi kullanarak üretimde kaliteyi en üst düzeye çıkarmak isterler.

1. Psikolojik Faktörler

• Zihinsel Yüklenme

Aşırı zihinsel yüklemeler çalışanların memnuniyetini ve sağlığını olumsuz yönde etkileyebilir.

• Psikososyal Faktörler

Psikososyal etkiler, işyerinde koyulan kurallar, çalışma biçimi ve organizasyon yapısı hakkında kişisel fikirlerinden ortaya çıkabilecek etkilerden oluşmaktadır.  İşyeri kuralları ve organizasyonları tüm çalışanları optimum düzeyde memnun edici şekilde planlanmalıdır.

• Organizasyonel Etkiler

Düzensiz vardiya değişikleri ve fazla iş yükü işçinin uyum, yeme içme alışkanlıkları ve uyku düzeni, aile ve sosyal hayat gibi konularda ciddi sorunlar yaratabilir. Bu sorunlar motivasyon düşüklüğüne bağlı verimsizliğe ve iş kazalarına sebep olabilir.

• İş yerinde Sosyal İletişim

İş yerinde sosyal iletişim kurabilmek önemlidir örnek vermek gerekirse, yöneticilerin belirli aralıklarla çalışanlar ile iletişim kurması, motivasyon ve verimliliği arttırırken yöneticilerin sürekli üretim veya çalışma alanında bulunması çalışanlar üzerindeki baskıyı yükselten bir unsurdur.

2. Çevresel Faktörler

• Gürültü

Gürültü çalışan üzerinde ciddi olumsuz sonuçlar yaratabilir. Bunlar, işitme kayıpları, iç kulak rahatsızlıkları, uyku düzensizliği, dalgınlık vb.

• Sıcaklık ve Nem

Çalışanın işini rahat bir şekilde yapabilmesi için uygun sıcaklık, nem ve hava akımı bulunan ortamlarda çalışması gerekmektedir. Yapılan işe uygun ortam sıcaklıkları farklılık gösterebilmektedir.

• Aydınlatma

Her türlü işlemin doğru şekilde yapılabilmesi, kusurlu ürün israfının azaltılması, üretimin hızlanması ve çalışanların göz sağlığının korunması için iyi bir aydınlatma tekniği gereklidir.

• Titreşim

Bütün vücut titreşime yüksek derecede ya da uzun süreli maruz kalma durumunda iskelet kaslarını etkileyebilir ve sırtın alt bölgelerinde ağrıya neden olabilir. Bunun için bu işlere sahip çalışanlar sık sık molalar vermeleri gerekmektedir.

• Kimyasallar

Kimyasal maddeler işyeri ortamında sıvı, gaz, buhar, toz veya katı olarak bulunurlar. Bazı kimyasal maddeler solunmaya maruz kalındığında ya da deri veya göz ile temas ettiğinde ciddi sağlık problemlerine neden olur, işyerlerinde sağlanacak ekipmanlarla bunların önüne geçilmeye çalışılabilir.

3. Fiziksel Faktörler

• Tekrarlama

Sürekli tekrarlayan işlerde, yorgunluk, bıkkınlık hislerinin yanı sıra kasların dinlenmesi için yeterli aralar verilmezse kas ve iskelet sisteminde ağrılar ve rahatsızlıklar kaçınılmaz olur.

• Uygunsuz Duruşlar

Uygunsuz duruşlar vücudun doğal duruşunun dışındaki duruşlardır. İş için en güvenli ve rahat duruş doğal duruştur. Doğal olmayan duruşlar kas ve eklemlere baskı yaparak vücudun fiziksel limitleri zorlanabilir bunun için doğal olmayan duruşlarda sık molalar verilmeli veya doğal duruşa uygun şekilde çalışmalar geliştirilmelidir.

• Statik Duruş

Firmadaki işçilerin aynı pozisyonda uzun süre durarak çalışması gereken duruşlar statik duruş olarak adlandırılmaktadır. Statik duruşlarda kan dolaşımı sınırlanır, kaslarda yorgunluk ve zedelenmeler oluşabilir bu sebepten mümkün mertebe statik duruşlardan kaçınmamız gerekmektedir.

• Aşırı Güç

Ağır bir yük kaldırmak, az bir kuvvet gerekmesine rağmen fazlaca kuvvet uygulamak gibi hareketler kasların gereğinden fazla kasılmasına sebep olmaktadır. Kaslarda zedelenmeler oluşabilir.

• Sıkışma

Kavrama veya el aletlerinin köşeleri ile temas etmesi ve basıncın artması halinde kaynaklanabilecek sıkışma, kan akışını ve sinir iletimini azaltır. Sıkışmalar ergonomik koşulların iyileştirilmesi ile önlenebilir.

Ergonomik risk faktörleri genel olarak bu şekildedir.

Ergonomi Örnekleri

Yazıyı bu kısma kadar okuduysanız ergonomi nedir en iyi şekilde anlamışsınızdır diye düşünüyoruz. Fakat yine de ergonomi teriminin kafanızda daha iyi oturması için sizlerle ergonomi örnekleri paylaşacağız.

1. Bilgisayar ekranını göz hizasında tutmak
2. Masaların ve sandalyelerin yüksekliğini boyumuza göre ayarlayabiliyor olmak
3. İnşaatta kullanılan baretlerin tam olarak insan kafasına uygun tasarlanması
4. Oturma açısının 90 derece olmasını sağlayacak sandalye ve koltukları tercih etmek
5. Kullanılan alet ve makinelerin, çalışanların kolay erişim ve kullanımına uygun şekilde konumlandırmak
6. Çalışma ortamının ısısının ve havalandırmasının insan sağlığına uygun şekilde yerleştirilmesi
7. Çalışma ortamının rahatını ve uyumu bozacak kadar kalabalık olmamasını sağlamak
8. Laptop destekleyicisi
9. Bel destek yastığı
10. Masa altı ayaklığı
11. Mouse için silikonlu mousepad
12. Acil çıkış kapılarının içerden dışarı doğru açılması
13. Bilgisayar klavyelerinin iki elin de yetişebileceği boyutta tasarlanması
14. Maske iplerinin kulakları acıtmayacak şekilde malzemeden üretilmesi
15. Araba direksiyonunun, sürücünün hız ibresini görmesine engel teşkil etmeyecek şekilde tasarlanması

Ergonomi örnekleri olarak sıralanabilir.

Tavsiye Yazı: Yöneylem Araştırması Nedir? Nerelerde Kullanılır?

Bugün sizlere ergonomi nedir ve ergonominin amaçları nelerdir? Konularından bahsederek mühendisliğin olmazsa olmaz kavramlarına bir yenisini daha eklemek istedik. Umarız faydalı bir yaz olmuştur. Sizin de eklemek istediğiniz ergonomi örnekleri varsa yorum kısmından paylaşabilirsiniz.